نسخه جدید دولت برای ساماندهی معتادان متجاهر

به گزارش خبرگزاری صدا و سیما، ذوالفقاری با اشاره به قدمت بیش از یک قرن قانون‌گذاری در حوزه مبارزه با مواد مخدر گفت: ایران از نخستین کشور‌هایی بوده که برای ممنوعیت و مبارزه با مواد مخدر قانون وضع کرده است. طی ۱۱۵ سال گذشته، کشور ما همواره در خط مقدم مبارزه با اعتیاد قرار داشته و پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز شدت این اقدامات افزایش یافته است.

نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر با یادآوری اینکه پیش از انقلاب حتی مجوز‌هایی برای کشت صادر شده بود، افزود: پس از پیروزی انقلاب، شورای انقلاب کشت مواد مخدر را ممنوع کرد و مجازات‌ها را تغییر داد. از آن زمان تاکنون، جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان پرچم‌دار جهانی مبارزه با مواد مخدر شناخته می‌شود.

وی با اشاره به تقدیم حدود چهار هزار شهید و بیش از ۱۲ هزار جانباز در مسیر مقابله با موادمخدر در چهار دهه اخیر، افزود: اقدامات انجام شده در این راه، کنترل‌های مستمر در مرز‌ها و عملیات در عقبه قاچاق باعث شده ایران در این حوزه بین سایر کشور‌ها سرآمد باشد و یکی از دلایل این موضوع این بوده که ایران در منطقه‌ای قرار دارد که تولید مواد مخدر بالا بود. البته هزینه‌هایی که در این راه دادیم محدود به برخورد‌های انتظامی و قضائی نبوده است و هزینه‌های اجتماعی آن نیز کم نیست؛ زندانی شدن افراد درگیر، آسیب‌های جدید برای خانواده‌ها و فرزندان آنها ایجاد کرده و مجموع این پیامدها، بار زیادی بر کشور وارد می‌کند.

ذوالفقاری ادامه داد: در کنار تداوم مبارزه با مواد مخدر، مسئله پیشگیری از اعتیاد به مواد مخدر و همچنین درمان اعتیاد یکی از موضوعات مهمی است که موجب شده طی دو تا سه دهه گذشته، فعالیت‌ها در این حوزه‌ها افزایش یابد.

نماینده رئیس‌جمهور افزود: امروز علاوه بر دستگاه‌های دولتی، بخش خصوصی و نهاد‌های غیردولتی نیز در زمینه کاهش آسیب، درمان داوطلبانه و درمان افراد بی‌سرپناه یا مصرف‌کنندگان متجاهر نقش‌آفرینی می‌کنند که این اقدامات دستاورد‌هایی به همراه داشته است. با این وجود این پرسش شکل می‌گیرد که آیا اقدامات انجام شده در حوزه مبارزه با مواد مخدر، درمان و پیشگیری، مؤثر بوده یا خیر؟ شواهد علمی و عینی نشان می‌دهد که این اقدامات موثر بوده‌اند. اگر این اقدامات صورت نمی‌گرفت ما امروز در چه شرایطی قرار داشتیم؟ آیا در حوزه باند‌های مافیایی مواد مخدر در یک وضعیت نامناسب قرار نداشتیم؟ اگر برنامه‌های پیشگیرانه اجرا نمی‌شد، امروز افراد بیشتری با اعتیاد درگیر نبودند؟ اگر اقدامات موفقی که برای کاهش آسیب و جلوگیری از شیوع برخی بیماری‌هایی همچون ایدز و هپاتیت، انجام گرفته، صورت نمی‌گرفت، آیا آسیب‌های بیشتری وارد نمی‌شد؟ قطعاً آسیب بیشتری وارد می‌شد.

وی تصریح کرد: بخشی از موفقیت‌ها، در جلوگیری از وقوع بحران‌هایی است که هرگز به مرحله بروز نرسیده‌اند و همین موضوع سبب می‌شود این دستاورد‌ها به‌سادگی قابل ارائه در قالب آمار نباشند. در واقع همه تلاش‌ها برای کشور موثر بوده است، اما منجر به حل مسئله و کاهش معتاد نشده‌اند، اما می‌توان گفت که در کاهش رشد اعتیاد و کاهش وجود مواد مخدر در جامعه مؤثر بوده است. 

نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر در ادامه به ترسیم وضعیت معتادان متجاهر در کشور پرداخت و گفت: آمار معتادان متجاهر که به تعبیری بی‌سرپناه هستند، کامل نیست،، زیرا اساساً در هفت استان مرکز ماده ۱۶ وجود ندارد. در مرکز ۲۴ استان نیز، مراکزی تحت عنوان مراکز ماده ۱۶ فعال بوده‌اند که البته اکنون با تغییر ساختاری مدنظر، در قالب طرح‌هایی مانند «دهکده‌های امید زندگی» فعالیت می‌کنند، به طوریکه افراد بی‌سرپناهی که در پارک‌ها و معابر عمومی مواد مخدر مصرف می‌کنند و فاقد سرپناه هستند، در این مراکز نگهداری می‌شوند.

به گفته ذوالفقاری، بدون احتساب موارد تکراری، بیش از ۱۰۰ هزار نفر وارد مراکز ماده ۱۶ شده‌اند.

وی با بیان اینکه نکته‌ای که در این زمینه وجود دارد این است که همه این افراد مشمول قانون نمی‌شوند، تأکید کرد:، اما مسئله‌ای که وجود دارد، بحث غربالگری است؛ طبق قانون، کسانی معتاد متجاهر تلقی می‌شوند که بی‌سرپناه باشند و به اعتیاد تجاهر کنند، اما بررسی برخی مراکز نشان می‌دهد بسیاری از این افراد دارای شغل هستند، ولی به لحاظ نوع مواد مصرفی، شرایط مناسبی ندارند. بسیاری از آنها نیز دارای خانواده هستند؛ با احتساب این دسته افراد، تعداد کسانی که طی این سال‌ها وارد این مراکز شده‌اند، بیش از ۱۰۰ هزار نفر محاسبه می‌شوند.

بنابر اظهارات نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر، با در نظر گرفتن این ملاحظات، برآورد کارشناسی نشان می‌دهد که تعداد معتادان متجاهر مشمول قانون در کشور، رقمی در حدود ۱۰۰ تا ۱۲۰ یا ۱۳۰ هزار نفر است که به عنوان معتاد متجاهر شناخته می‌شوند.

وی در توضیح بیشتر معتادان متجاهر افزود: این افراد پیش‌تر، در فضا‌هایی از جامعه همچون زیر پل‌ها، پارک‌ها و معابر شهری حضور داشتند و در مقطعی، مسئولان کشور، تصمیم گرفتند مراکزی برای این افراد ایجاد کنند تا این معتادان بتوانند در کنار ترک اعتیاد، اشتغال و سرپناه داشته باشند؛ این اقدام در زمان خود کار ارزنده‌ای بود.

ذوالفقاری با اشاره به مشارکت نهاد‌های مختلف در این مسیر اظهار کرد: در این زمینه سازمان بهزیستی، شهرداری‌ها (به‌ویژه شهرداری تهران)، پلیس، سپاه پاسداران، استانداری‌ها و شورا‌های هماهنگی استان‌ها هر یک نقش مؤثری ایفا کردند و حاصل این همکاری، فعالیت ۹۳ مرکز در سراسر کشور است که به ساماندهی معتادان متجاهر اختصاص دارد؛ طبق دستور قضائی معتادان متجاهر به این مراکز منتقل می‌شوند و معمولاً دوره‌ای سه‌ماهه‌ای را در آنجا سپری می‌کنند که در صورت نیاز، با تشخیص قاضی، این مدت قابل تمدید است. بخشی از این افراد در همین مراکز وارد چرخه اشتغال می‌شوند، اما گروهی دیگر پس از مدتی دوباره به چرخه قبلی بازمی‌گردند و همین موضوع سبب می‌شود دستگاه‌ها هزینه‌های زیادی در این زمینه صرف کنند.

نماینده رئیس‌جمهور و دبیرکل ستاد مبارزه با موادمخدر با اشاره به هزینه‌های بالای این فرآیند گفت: به دنبال همین امر، پیگیر این هستیم که این مراکز با رویکردی محاسبه شده در استان‌ها توسعه یابند.

وی با اشاره به جزئیات اجرای طرح دهکده امید زندگی، تأکید کرد: برای این امر، یک نقشه تیپ طراحی شده تا علاوه بر بازتوانی، برای این افراد حرفه‌آموزی صورت گیرد و با همکاری بخش خصوصی نیز، کارگاه‌هایی در این مراکز فعال شوند. علاوه بر این، محل اسکان بعد از بازتوانی و اشتغال نیز برای آنها جدا شود. 

وی توضیح داد: در این الگو، مراکز ساماندهی در قالب «دهکده امید زندگی» و در سه بخش تعریف می‌شوند؛ بخش نخست به درمان، بازتوانی و مهارت‌آموزی اختصاص دارد، بخش دوم به اشتغال پایدار و بخش سوم به اسکان افرادی که فاقد سرپناه هستند تا از بازگشت مجدد آنها به خیابان جلوگیری شود. تلاش شده این فرآیند به‌گونه‌ای طراحی شود که در نهایت به بازاجتماعی شدن افراد بینجامد؛ به این معنا که پس از طی مراحل درمان و اشتغال، زمینه بازگشت تدریجی آنها به خانواده و زندگی عادی فراهم شود. در کنار این موضوع نیز بحثی دیگری که دنبال می‌شود این است که بتوانیم حالت خوداتکایی در افراد ایجاد کنیم تا هزینه‌ای بر بودجه کشور نیز تحمیل نشود و چرخه بازگشت به اعتیاد قطع شود. 

ذوالفقاری در پاسخ به این سوال که اجرای طرح دهکده امید زندگی به چه میزان بودجه نیازمند است؟ تأکید کرد: یکی از وظایف قانونی شهرداری‌ها، ایجاد سرپناه برای افراد بدون سرپناه است و معتادان بی‌سرپناه هم بخشی از این جمعیت را تشکیل می‌دهند. در کل کشور شهرداری وجود دارد و یکی از بحث‌ها این است که این موضوع، ذیل نظر و حمایت شورای هماهنگی استان و با حمایت ستاد مبارزه با مواد مخدر، مسئولیت اجرایی آن که در قالب لایحه در حال بررسی است، با شهرداری باشد. طراحی که برای اجرای این طرح صورت گرفته، به گونه‌ای است که اگر روزی معتاد متجاهر در شهر وجود نداشته باشد، احداث دهکده که با ظرفیت متفاوت طراحی شده، می‌تواند برای کاربری‌های دیگر هم مورد استفاده قرار گیرد و این هزینه‌ای نیست که دور ریخته شود. اگر بتوانیم با اجماع نظر دستگاه‌های مسئول، وزارت کشور، معاونت عمرانی و شهرداری‌ها، با مجلس به توافق برسیم؛ بنا نداریم که بگوییم بار هزینه‌ها بر گردن شهرداری‌ها بیفتد.

وی با اشاره به زمان‌بندی اجرای طرح گفت: در صورت آغاز هم‌زمان طرح در استان‌ها، می‌توان طی دو سال زیرساخت‌های لازم را فراهم کرد و نهایتاً ظرف سه سال، این مدل را به‌طور کامل پیاده‌سازی کرد.

ذوالفقاری درباره هزینه‌های فعلی نگهداری معتادان متجاهر نیز توضیح داد: در حال حاضر، هزینه سرانه نگهداری هر فرد در این مراکز به‌طور میانگین روزانه حدود ۲۵۰ هزار تومان است که ماهانه حدودا به ۷ تا ۷.۵ میلیون تومان می‌رسد. این مبلغ عمدتاً هزینه‌های اولیه مانند تغذیه و نگهداری روزمره را پوشش می‌دهد.