ضرورت مدیریت آب مجازی

گزارش مکتوب : آب مجازی .

به گزارش خبرگزاری صدا وسیما ، مصرف  آب  از ضرورت های  زندگی  انسان است که یا  برای آشامیدن و  شستشو  استفاده می شود که استاندارد سرانه مصرف آب آشامیدنی در کشور های مختلف حدود 200 لیتر است  و یا  آبی که بخش عمده از آب مصرفی را تشکیل می دهدو در تولید مواد غذایی و محصولات کشاورزی  و خدمات مصرف می شود این بخش  عمده  به طور متوسط به حدود 3 هزار و 400 لیتر در روز  به ازای هر نفر در جهان می رسد که  آب مجازی نامیده شده و کشور های بسیاری از جمله ایران را دچار بحران کرده است.

برای نخستین بار مفهوم آب مجاز توسط تونی آلن در سال ۱۹۹۳ معرفی شد. قبل از سال ۱۹۹۳
از واژه آب جاسازشده استفاده می شد، اما مورد توجه مدیران، سیاستگذاران و برنامه ریزان قرار نگرفته بود.

تولید هر محصول چقدر آب می خورد؟

 شاخص جهانی  برای تعیین میزان بهره وری آب کشاورزی مقدار ماده خشک محصول کشاورزی تولید شده  به ازای مصرف  هر متر مکعب آب  است . هم اکنون شاخص میانگین تولید ماده خشک به ازای مصرف یک مترمکعب آب در جهان 2.5 کیلوگرم و در کشورهای پیشرفته 3.5 کیلوگرم است. درمصر حدود یک و نیم کیلو گرم ،در ترکیه دو کیلوگرم و در ایران 900 گرم است.

بر اساس پژوهشی میزان بهره وری آب در کشور ما در سال 1390 برابر 3دلار از تولید نا خالص ملی به ازای مصرف یک متر مکعب آب مصرفی گزارش شده است (به دلار سال2005)که در مقایسه با  متوسط بهره وری در سطح جهان جهان (14 دلار تولید ناخالص ملی به ازای مصرف یک متر مکعب آب مصرفی) در سطح بسیار پایین تری قرار دارد.

کشورهای پیشرفته به ازای هر متر مکعب آب مصرفی تقریبا ۳۹ دلار GDP (تولید ناخالص داخلی) بدست می آورند و این عدد در کشورهای درحال توسعه ۲.۱ دلار است.

آمار نشان می دهد در سال 86  91 میلیارد متر مکعب یعنی 92 درصد منابع آبی کشور در بخش کشاورزی مصرف شده و  80 میلیون تن محصول کشاورزی بدست آمده یعنی به ازای مصرف  هر متر مکعب تنها 880  گرم محصول بدست آمده  که البته نیاز غذایی کشور را تامین نکرده یعنی برای تولید یک کیلو گرم محصول کشاورزی 1134 لیتر آب مصرف شده.

بر اساس دو برنامه توسعه تا سال1400 حداقل میزان تولید محصولات کشاورزی با روش تنوع بخشی محصولات کشاورزی و بهینه کردن مصرف باید با مصرف 100 میلیارد متر مکعب  آب بهره وری آن  به ازای هر  متر مکعب به یک ممیز 88 کیلوگرم  یعنی دو برابر برسد.

وضعیت بهره وری آب استان گلستان ،

کشور ایران در مدار 30 درجه شمالی و نسبتا خشک کره زمین قرار دارد  . فرازجو سرپرست دفتر مطالعات آب منطقه ای گلستان می گوید : استان ما با بارش  506 میلی  متر در سال آبی 99-98  بیش از 10 میلیارد متر مکعب بارندگی  دریافت کرده است. 

نکته مهم اینکه بر اساس اعلام شرکت آب منطقه ای گلستان، استان گلستان ۱۴ سد مخزنی دارد که تنها ظرفیت ذخیره‌سازی حدود ۲۴۴ میلیون مترمکعب  از این آب را دارد.

نگاهی به  سطح آب سفره های زیر زمینی  نشان می دهد که در ده های اخیر کشور   بیش از 90 درصد ذخیره  خود را مصرف کرده و در وضعیت خطر قرار دارد  وهرسال رو به کاهش است .

فرازجو می گوید هر چنددر پایان مرداد امسال حجم ذخیره آبخوان کم عمق استان نسبت به میانگین این ماه در دوره آماری حدود 7 میلیون متر مکعب افزایش یافته اما ذخیره  آبخوان عمیق استان نسبت به  متوسط این ماه در دوره های آماری موجود 28 میلیون متر مکعب کاهش نشان می دهد .

در حال حاضر برداشت آب از  آبخوان های ۴۰۵ دشت کشور ممنوع است این موضوع بسیار هشدار دهنده است چراکه بیش از 95 درصد ظرفیت آب زیرزمینی کشور در این دشت‌ها قرار دارد.  

ظرفیت آبهای زیرزمینی استان بیش از یک میلیارد و 250 میلیون مترمکعب است و این درحالیست که میزان مصرف این ظرفیت یک میلیارد و 177 میلیون مترمکعب است که حدود 94 درصد آنرا تشکیل می دهد.

وجود نزدیک به  38 هزار حلقه چاه کشاورزی در گلستان  که حدود  یک سوم آنها غیر مجاز است  از دلایل این وضعیت است و در برخی نقاط وجود چاه های عمیق باعث فرو نشست زمین در دشت های شمال شرقی استان  شده  است.

بخشی از آب سفره های زیر زمینی گلستان از طریق 340  قنات  بهره برداری می شود  که26 میلیون متر  مکعب آب تولید می کند و  در بخش کشاورزی  مصرف می شود.

اما این آب ها کجا مصرف می شود؟

مصرف آب در  اکوسیستم:

بخشی از این آب در منابع طبیعی و جنگل ها و بخش از این آب  به صورت  آب سطحی  رودخانه ها جاری شده به آبخوانها وارد می شودو یا به مصرف کشاورزی می رسد و بخشی به دریا می رسد.

بخشی از آب باران هم به علت خشکسالی تبخیر می شود زیرا گلستان از جنوب با  اقلیم کویری سمنان و از شمال با اقلیم کویری و دشت های خشک ترکمنستان همسایه است .

آمار نشان می دهد 273 هزار و213  مشترک تحت پوشش آب و فاضلاب گلستان هستند که 53 میلیون و 291 هزار مترمکعب   آب مصرف می کنند.

 مصرف  آب در بخش کشاورزی یا آب مجازی:

 حسینی کشاورز شالیکار گلستانی می گوید :کشت برنج در هر هکتار نیاز به  حد اقل 60 ساعت آبیاری  دارد که در هر روز حدود200 متر مکعب آب وارد زمین می شود  .

این یعنی معادل 11 کامیون تانکر 18 هزارلیتری در روز آب برای هر هکتار شالی نیاز است.

محمد رضا پور کارشناس مسول برنج جهاد کشاورزی گلستان گفت: امسال 95 هزار هکتار شالی در گلستان کشت شده که پیش بینی می شود 617 هزار تن  شالی  و 300  هزار تن برنج تولید شود. از آنجا که مصرف آب محصول شالی بهاره در هر هکتار اراضی جنوبی استان 12 هزار متر مکعب است حداقل یک میلیارد و140 میلیون متر مکعب آب  نیاز دارد.  

  معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی می گوید :90 درصد شالیکاری استان در اراضی جنوبی استان کشت می شود.

محمد رضا عباسی می افزاید:  از آنجا که هر هکتار بطور متوسط 6 هزار و500 کیلو گرم شالی و 3250 کیلو گرم برنج تولید می کند.

 وی می گوید :در حالی که  متوسط آب   برای تولید  یک کیلو گرم گندم در دنیا 1200 لیتر است این مقدار در کشور ما بخاطر مصرف سنتی و تبخیرآب به 1700 لیتر می رسد که به احتساب یک میلیون و300 هزار تن تولید سالانه استان گلستان 2میلیارد و380 میلیون متر مکعب آب مصرف می شود.

این یعنی برای هر کیلوگرم  گندم بیش از یک تن ونیم آب نیاز است.

   کارشناس صیفی و سبزی جهاد کشاورزی استان از تولید 192 هزار تن محصول هندوانه خوراکی در3200 هکتار اراضی استان  خبر داد.

خانم دماوندی گفت:مصرف آب در هندوانه که میوه ای آب دار است و مستقیم به مصرف انسان می رسد  و به محاسبه مصرف 286 لیتر برای هرکیلو گرم هندوانه تولید این محصول امسال در گلستان حدود 55 میلیون متر مکعب آب مصرف کرده است .

وی افزود : مصرف آب در هندوانه بخاطر ذخیره آب در میوه با محصولاتی همچون گندم یا برنج  فرق می کند زیرا آب هندوانه به مصرف انسان می رسد ولی آب مصرف شده در محصولات خشک  ذخیره نشده  ومصرف آنها به  مصرف آب ثانویه نیاز دارد.

جالب توجه اینکه  در حالی که دریافتی باران امسال استان 10 میلیارد متر مکعب بوده مصرف آب کشت هندوانه 55 میلیون متر مکعب به اندازه یک پنجم ظرفیت سد های گلستان است. مصرف آب  گندم استان 2میلیارد و380 میلیون متر مکعب  یعنی ده برابر ظرفیت سد های استان و مصرف آب شالی استان حداقل یک میلیارد و140 میلیون متر مکعب یعنی  چهار و نیم برابر ظرفیت سد های استان است که جمعا به سه میلیارد و600 میلیون متر مکعب  می رسد.

راهکار کاهش مصرف آب :

محمد رضا پور کارشناس مسول برنج جهاد کشاورزی استان گفت: ترویج کشت خشکه کاری برنج مصرف  آب را 50 درصد کاهش می دهد که این کشت پارسال به 7 درصد یعنی 3هزار هکتار رسید  اما امسال به علت مشکلات ترویج نا مناسب و ناقص استقبال کشاورزان با 50 درصد کاهش به هزار 500 هکتار رسیده که نیاز به ترویج درست و صحیح دارد.

خانم دماوندی  کارشناس صیفی و سبزی جهاد کشاورزی استان می گوید: راهکار کاهش مصرف آب در محصول هندوانه  استفاده ازآبیاری قطره ای و تیپ و تحت فشار و کشت دیم  است که از 260 لیتر به ازی هر کیلوگرم به 200 لیتر کاهش یابد.

عباسی معاون بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی استان گفت: در کشت گندم با مصرف آب 1700 لیتر به ازای هر کیلوگرم یک کیلوگرم  گندم تولید می شود.

محمد رضا پور کارشناس مسئول برنج جهاد کشاورزی گلستان  می گوید : محاسبه نشان می دهد به ازای هر متر مکعب حدود 270 گرم ماده خشک (برنج) تولید می شود .

راهکار های پیش نهادی: با روش های افزایش تولید از جمله  اصلاح شیوه های کشت ، کود دهی و استفاده از کود های آلی ، کشت به روش جوی و پشته و کم خاک ورزی ، تغییر الگوی کشت ، کاهش کشت شالی و  افزایش خشکه کاری برنج ، افزایش کشت محصولات کم آب بر ،جایگزینی بذر های سازگار با کم آبی، جایگزینی  روش های  کشت خزانه ای  بجای کشت مستقیم  یا کشت نشایی  و افزایش کشت گلخانه ای  و بتوسعه باغات می توان بهره وری آب را هم افزایش داد یا با واردات محصولات آب بر مانند برنج و یا جلوگیری از صادرات محصولاتی مانند هندوانه از خروج آب مجازی از کشور جلوگیری کرد .

نتیجه :بکار بردن این روش ها در گلستان و کشور  که در منطقه خشک قرار دارد و در وضعیت بحران آب قرار دارد در مجموع کمک بزرگی به مصرف بهینه آب استان و کشور است که آینده زندگی  انسانها را  نجات خواهد داد.